پایگاه آموزشی و اطلاع رسانی مهندسی پزشکی

آشنایی با اتاق عمل و تجهیزات آن (بخش اول)

آشنایی با مهندسی پزشکی,آشنایی با تجهیزات پزشکی,آشنایی با تجهیزات پزشکی عمومی و اتاق عمل,مقالات مهندسی پزشکی,مقالات گرایش بالینی,مقالات گرایش بیو مکانیک,مقالات گرایش بیو الکتریک,مقالات گرایش بیو متریال

آشنایی با اتاق عمل و تجهیزات آن (بخش اول)   آشنايی با اتاق عمل پيشرفت روزافزون دانش پزشكي همراه با رشد فزاينده دست آوردهاي تكنولوژي پزشكي، امروزه ، افق هاي جديدي را در عرصه درمان و مداواي بيما

آشنایی با اتاق عمل و تجهیزات آن (بخش اول)

 

آشنايی با اتاق عمل

پيشرفت روزافزون دانش پزشكي همراه با رشد فزاينده دست آوردهاي تكنولوژي پزشكي، امروزه ، افق هاي جديدي را در عرصه درمان و مداواي بيماران گشوده است. از سوي ديگر جراحي به عنوان يكي از اساسي ترين شيوه‌هاي درمان همه روزه ، سهم بيشتري را در بهبود و بازيافت سلامت بيماران ايفا مي كند. اتاق عمل يكي از حساس ترين قسمت هاي بيمارستان است چرا كه به علت اعمال وتجهيزات ويژه اي كه درآن وجود دارد كوچك‌ترين سهل انگاري درآنجا مي تواند عامل مرگ فرد يا افرادي شود. از اين رو از اولين لحظه طراحي اين اتاق توسط مهندسان تا لحظه لحظه تمامي عمل هاي جراحي، اعمال ويژه اي جهت حفاظت جان انسان ها صورت مي گيرد.

تجهیزات اتاق عمل

‌لباس سبز يا آبی پرسنل اتاق عمل 
نگاه كردن به رنگ آبي يا سبز مي تواند ديد پزشك از اشياي قرمز از جمله احشاي خون‌آلود را تقويت كند. مغز رنگ‌ها را نسبت به يكديگر تفسير مي‌كند. اگر جراح به چيزي خيره شود كه به رنگ قرمز يا صورتي باشد، حساسيتش را نسبت به آن ها از دست مي‌دهد. در واقع پيام‌هاي مربوط به رنگ قرمز در مغز محو مي‌شود كه مي‌‌تواند باعث شود پزشك تفاوت‌هاي ظريف رنگ‌اجزاي بدن را به درستي نبيند.  نگاه كردن گاه به گاه به چيزي سبزرنگ مي‌تواند چشم‌ها را به تغييرات در رنگ قرمز حساس‌تر كند.

چنين تمركز شديد و مداومي بر روي رنگ‌هاي قرمز ممكن است باعث توهمات بينايي سبز رنگ روي سطوح سفيدرنگ شود كه حواس جراح را پرت مي‌كند. اين شبح‌هاي سبزرنگ در صورتي كه نگاه جراح از بافت‌هاي قرمز بدن به چيزي سفيد رنگ مانند پارچه‌هاي تخت يا لباس سفيد متخصص بيهوشي بيفتد، ممكن است ظاهر شوند. 
يك شبح سبز رنگ از احشاي قرمز بيمار ممكن است روي پس‌زمينه سفيد ظاهر شود. جراح به هر جا كه نگاه كند، اين تصوير پريشان‌كننده مانند نقاط نوراني شناوري كه پس از فلاش زدن دوربين جلوي چشمان شما ظاهر مي‌شود، ديد او را دنبال مي‌كند. اين پديده به اين علت رخ مي‌دهد كه نور سفيد حاوي همه رنگ‌هاي رنگين‌كمان از جمله سبز و قرمز است،   اما از آنجا كه  ديد جراح حساسيتش را به رنگ قرمز از دست داده است، مغز پيام‌هاي دريافتي را به رنگ سبز تفسير مي‌كند.

تجهیزات اتاق عمل

مركز استريل (CSR)
‌استريل كردن ست ها و لوازم جراحي بي شك از اهميت بسزائي بر خوردار است. استريل كردن به معني از بين بردن تمام موجودات زنده است. لازمه اجتناب نا پذير   انجام اعمال جراحي   شرايطي كاملا استريل است . در آموزش تكنيك هاي آسپتيك تاكيد مي‌شود ؛ لوازم استريل است يا خير، استريليزاسيون امري مطلق است يعني وسيله اي تقريبا استريل در حيطه استريليزاسيون مفهومي ندارد. CSR در بيمارستان را اگر نتوان قلب بيمارستان ناميد بي شك مي توان آن را به عنوان  شاهرگ حياتي كليه  فعاليت هاي و خدمات بيمارستان در نظر گرفت. عملكرد نادرست اين بخش فعاليت اتاق عمل را ناكام خواهد كرد.  CSR يا مركز استريل،  مكاني است كه كليه وسايل مورد لزوم بخش ها و اتاق عمل بيمارستان در آنجا ضدعفوني و استريل مي شوند.

‌خصوصيات فيزيكی مركز استريل
بهترين مكان براي قرارگيري بخش CSR در نزديكي اتاق عمل است تا در هنگام حمل وسايل براي استريل كردن، مشكلاتي مانند هدر رفتن وقت و انرژي و ايجاد خسارت به دستگاه ها و وسايل پيش نيامده و وسيله مورد نظر به موقع به اتاق عمل تحويل داده شود . 

 انبار اقلام كثيف و استريل نشده كاملا از هم مجزا و مشخص باشند. براي اينكار استفاده از تابلو و برچسب الزامي است . 
 قسمت تميز و كثيف بخش استريل بايد كاملا از هم مجزا باشند و رفت و آمد به آن‌ها كاملا كنترل شده باشد . 
 درب ورودي بخش CSR بايد به اندازه اي بزرگ باشد(حدودا 20/2 متر) تا عبور و خروج ترالي و برانكار به راحتي امكان پذير باشد . 
 در ورودي به CSR ، سياست خط قرمز به منظور حفظ حريم قسمت استريل كاملا مشخص و با نصب تابلو رعايت آن الزامي شود و هشدارهاي لازم ارائه شود . 
 در ورودي بخش CSR مكاني به عنوان رختكن جهت تعويض كفش و پوشيدن گان در نظر گرفته شود . اين مكان نيز بايد با توجه به حجم فعاليت CSR ، فضاي لازم را در برگيرد و مكان قرارگيري كفش و دمپايي (تميز / كثيف) در آن تعبيه شود . 
در مركز استريل يك درب جهت ورود و خروج كاركنان در نظر گرفته شود و تردد افراد متفرقه محدود و كاملا كنترل شود.  تحويل يا تعويض وسايل نيز از طريق پنجره اي كه به اين كار اختصاص يافته است انجام پذيرد . 
قسمت نگهداري وسايل استريل بايد از محوطه CSR جدا باشد و اين جداسازي بايد حتما از درب تحويل وسايل استريل جلوتر باشد . 
سيستم تهويه CSR بسيار اهميت داشته و بايد بتواند به خوبي كار كند . دما در بخش مذكور به دليل كاركرد دستگاه هاي اتوكلاو عموما بالا است . بنابراين بايد با استفاده از تهويه مناسب بتوان آن را در 27 تا 37 درجه سانتيگراد نگه داشت . 
در صورت نصب اتوكلاوهاي گازي نظير اتيلن اكسايد بايد سيستم تهويه جداگانه براي اين اتوكلاوها در نظر گرفته شود تا از سيستم تهويه مركزي مستقل باشد . 
مكان هاي شستشو و سينك هاي اختصاص يافته بدين امر بايستي يكسره باشند . 
در سطح اول وظيفه CSR توسط يك يا دو دستگاه فورا  انجام مي پذيرد و احتياجي به اتوكلاو نيست در عين حال مي توان يك اتوكلاو 150 ليتري براي آن در نظر گرفت.

دستورالعمل مربوط به مركز استرليزاسيون
1- تست هاي اتوكلاو طبق دستورالعمل داخل بسته ها گذاشته شود و پشت نوار تست تاريخ -شيفت-شماره اتوكلاو نوشته شود.

2- بسته ها نبايد بيشتر از 6كيلوگرم باشد وهمچنين اندازه (عرض پك‌ها) حداكثر 45 سانتي متر بايد باشد.
3- پك ها وبسته هاي عمل بايد به صورت عمودي (ايستاده ) در اتوكلاو قرار داده شود   وبه حالت خوابيده نبايستي باشد.
4- پك ها بايد محكم بسته شود و در حالتي گذاشته شود كه بين آن ها فضا جهت عبور بخار باشد واتوكلاو خيلي نبايد پر شود.
5- اطـراف پـارچـه هـاي بستـن وسـائـل بـايـد دوخته شده وسالم باشد.
6- پس از در آوردن پك ها از اتوكلاو بايد كاملا خشك باشد و با دست مرطوب پك ها جابه جا نشود.
7- درصورتي كه تست هاي اتوكلاو پس از استريليزاسيون تغيير رنگ نداده باشند بايستي از استفاده  ‌  ‌بسته عمل خودداري كرده و فورا با ثبت شماره اتوكلاو، تاريخ و نوع بسته عمل به مسئول اتـاق عـمل و مسئول كنترل عفونت اطلاع داده شود. 
8- هنگام تحويل ست ها و بسته هاي عمل كـلـيـه وسـائـل آن بـايـد كـنترل شود. در صورت مـشــاهــده آثــار كـثـيـفــي بــر روي آن هـا پـرسـنـل  C.S.Rبايستي آن ها را تميز كنند.
9- كليـه وسـائـل داخـل ست ها و بسته هاي عمل كه از بيرون آورده مي شوند. بايستي توسط پرسنل  C.S.Rكنترل و بسته بندي شود.
10- ديـش هـا و پـك هاي عمل توسط افراد غير‌مسئول به هيچ وجه نبايد بسته شود. 
11- از ورود افــــــراد مـــتـــفــــــرقــــــه بــــــه مـــحـــــل استريليزاسيون بايستي خودداري شود.
12- هنگام خروج از واحد كليه پرسنل بايستي كفش و لباس خود را تعويض كنند.                    
۱۳- هنگام كار از ماسك ودستكش استفاده شود.

كنترل عفونت در اتاق عمل

در كنترل و پيشگيري از عفونت ناشي از اتاق عمل بر اساس نظام مراقبت عفونت هاي بيمارستاني توجه  سه مورد زير به عنوان منشاء ايجاد عفونت بايد مدنظر باشند:

 1- بيمار
 2- پرسنل اتاق عمل
 3- محيط اتاق عمل

۱) بيمار
در مورد بيمار بايد مراقبت هاي قبل از عمل و آمادگي بيمار مد نظر باشد كه با فرايند هاي زير قابل اعمال است:

‌ارزيابی از نظر وجود عفونت
الف) قبل از عمل جراحي عفونت هاي ساير قسمت هاي بدن و دور از محل مشخص و تحت درمان قرار مي گيرد و اعمال جراحي الكتيو تا حل مشكل عفونت به تأخير انداخته مي شود.

ب) كنترل قند خون در بيماران مبتلا به ديابت
ج) تشويق به ترك مصرف سيگار 
د) از دادن محصولات خوني لازم براي بيمار دريغ نمي شود.
ه) وضــعــيـــت بــيــمـــار قــبـــل از عـمــل از نـظــر هپاتيت‌Bو HIV مشخص مي شود.
و) در صورتي كه بيمار چاق باشد قبل از عمل نسبت به كاهش وزن اقدام مي شود.

دوش گرفتن با آنتی سپتيک قبل از عمل جراحی
‌لازم اسـت بـيـمار شب قبل از عمل، دوش گرفته يا با مواد آنتي سپتيك حمام كند.

چيدن موی محل عمل
الف) موهاي محل عمل را مگر اينكه ايجاد مزاحمت براي عمل جراحي كند اصلاح نمي كنند.

ب) در صورت نياز به اصلاح اين كار بلافاصله قبل از عمل و با ماشين ريش تراش انجام مي گيرد.  

‌آماده كردن پوست بيمار در اتاق عمل
الف) قبل از آماده كردن پوست بيمار با مواد آنتي سپتيك به طور كامل محل و اطراف محل برش جراحي را شسته و تميز مي كنند.

ب) ماده آنتي سپتيك مناسب براي آماده كردن پوست  استفاده مي شود.
ج) اين مواد را دايره وار از محل عمل به طرف محيط جهت آماده كردن پوست به كار مي برند.
د) حتي الامكان اقامت قبل از عمل بيمار در بيمارستان را به حداقل مي رسانند.

‌درمان پرسنل آلوده يا عفونی
‌از شركت پرسنل جراحي آلوده يا عفونت يافته تا زمان بهبودي در عمل خودداري مي شود.

‌پيشگيری با آنتی بيوتيک قبل از عمل
الف) دادن آنتي بيوتيك به هيچ عنوان به معني جايگزيني اقدامات مناسب كنترل عفونت در انجام جراحي نيست.

ب) آنتي بيوتيك را فقط در مواردي به كار مي برند كه مشخص شده است از عفونت محل عمل جلوگيري خواهد كرد.
ج) از آنتي بيوتيك هاي بي خطر(safe) ،ارزان وباكتريسيد با طيف وسيع استفاده مي‌شود.
د) اولين دوز آنتي بيوتيك را در شروع جراحي تجويز مي كنند.
ه) سطح درماني آنتي بيوتيك را در سرم و بافت محل عمل تا پايان دوره عمل و چند ساعت بعد از عمل در سطح درماني نگه مي دارند.
و) پروفيلاكسي را براي مدت طولاني بعد از عمل ادامه نمي دهند.
ز) براي عمل سزارين پر خطر آنتي بيوتيك پروفيلاكسي را بلافاصله بعد از كلمپ كردن بند ناف به كار مي برند.
م) قبل از جراحي هاي انتخابي كولوركتال، با استفاده از تنقيه و مسهل، كولون را از نظر مكانيكي آماده مي سازند و روز قبل از عمل از مواد ضدميكروبي خوراكي غير قابل جذب در دوزهاي منقسم استفاده مي كنند.
ي) بـراي پـروفيـلاكسـي ضـدميكـروبـي بـه طـور معمـول از وانكـومـايسيـن استفاده نمي‌كنند.

۲) پرسنل اتاق عمل
1- شستشوي جراحي دست يا مالش جراحي دست (Surgical handrub) بايد قبل از عمـل تـوسـط پـرسنل اتاق عمل اجرا شود .شستشوي جراحي دست در تمام اعمال جراحي تهاجمي و  براي تمام پرسنل اتاق عمل شامل پزشكان، متخصصان بيهوشي و پرستاران لازم است.

2- ماسك جراحي استاندارد استفاده شود. در صورت مرطوب شدن و در بين اعمال جراحي بايد عوض شود. ماسك را نبايد از گردن آويزان كرد يا به جبيب گذاشت و دوباره استفاده كرد. ماسك هاي با كارائي بالا در موارد احتمال بيماري سل استفاده مي‌شود. 
3- گان و آپرون هاي ضد آب(پيش بند) از آلودگي بازوها،سينه و لباس پرسنل با خون و ساير مايعات بدن جلوگيري كرده و نيز از انتشار ارگانيسم از پرسنل به بيمارپيشگيري مي كند. تمام پرسنل اتاق عمل بايد از گان استريل استفاده كنند.
4- شان استريل براي ايجاد سدي بين فيلد جراحي و منبع بالقوه باكتري استفاده مي‌شود.
5- تيم جراحي بايد لباس هاي اتاق عمل شامل بلوز و شلوار پوشيده و روي آن گان بپوشند.
6- كلاه مخصوص اتاق عمل بايد استفاده شود.
7- براي پيشگيري از انتشار قطرات آلوده به چشم و بيني از محافظ چشم و صورت استفاده مي شود.
8- تعويض كفش انجام مي گيرد در صورت احتمال آلودگي با خون يا مايعات بدن چكمه غير قابل نفوذ آب پوشيده مي شود.
9- ناخن ها كوتاه شده و نبايد از ناخن مصنوعي استفاده شود و از آويزان كردن جواهرات به دست و انگشتان و ساعد اجتناب كرد.
10- دستكش  لاتكس استريل جراحي توسط پرسنل اتاق عمل پوشيده مي شود و در صورت آلودگي يا پاره شدن تعويض مي شود. پوشيدن دو جفت دستكش احتمال آلودگي دست با خون يا مايعات بدن را كاهش مي دهد.
11- در مواردي كه دستكش آلوده شده يا با دست برهنه تماس داشته يا تماس با هر چيز غير ‌استريل يا سوراخ شدن، نشت داشتن يا پارگي آن را تعويض مي كنند.
12- محوطه و محل عمل را مشخص و تا پايان عمل استريل نگه مي دارند.
13- مناسب ترين راه تكنيك جراحي را به بهترين روش به اجرا مي گذارند. كنترل خونريزي حين عمل و جابجائي آرام بافت محل عمل در كاهش عفونت بعد از عمل مؤثر خواهد بود.
14- در جراحي هاي پيوند و نيز در جراحي بيماران HBV، HCVو HIV مثبت از دو جفت دستكش استفاده مي شود.

۳) كنترل محيط اتاق عمل
حفظ سالم ترين محيط در محل انجام عمل:

a) اتاق اختصاصي براي انجام عمل جراحي و اقدامات تهاجمي يا وسايل و تجهيزات استريل مشخص مي شود.
b) ورود پرسنل به اتاق عمل  محدود مي شود.

موقعيت اتاق عمل

a) اتاق عمل بايد از محل اصلي رفت و آمد بيمارستان و كريدور هاي آن مجزا باشد.
b) امـكــان دسـتــرســي آســان بـه بخـش هـاي جراحي و اورژانس داشته باشد.
c) كف اتاق عمل از مواد مقاوم و ديوارهاي آن از مـواد قـابـل شـسـتـشـوي غـيـر قـابـل جـذب پوشيده شود.
d) اتاق عمل در ناحيه Aseptic قرار گيرد.

دما و رطوبت اتاق عمل

a) مناسب ترين ميزان رطوبت 55-50%
b) مناسب ترين دما يك درجه سردتر از محيط خـــــارج از اتـــــاق عــمــــل اســــت(18- 24 درجــــه سانتيگراد)

تهويه اتاق عمل
a) در اتـاق عـمـل سـيـسـتـم تهويه فشار مثبت برقرار مي شود.

b) حداقل 15 بار تعويض هوا در ساعت انجام شده و حداقل 3 بارآن بايد هواي تازه باشد.
c) ورود كـل جـريـان هـوا از سـمـت سـقف و خروج آن نزديك به كف زمين است.
d) تـمـام هـوا بـايـد فـيـلـتـر شـده گردش مجدد داشته و تازه باشد.
e) بــه مـنـظــور پـيـشـگـيــري از عـفــونــت زخـم جــــراحــــي از اشــعـــه مـــاوراي بـنـفـــش اسـتـفـــاده نمي‌‌شود.
f) بجز در مواقع عبور وسايل، پرسنل، و بيمار، درب هاي اتاق عمل بسته است.
g) بــراي انـجــام جــراحــي هــاي ايـمـپـلـمـنــت، ارتـوپـدي، استفـاده از اتـاق عمل هاي مجهز به هواي مافوق تميز مورد رسيدگي و مطالعه قرار دارد.

لوازم اتاق عمل
‌وسايلي نظير دستگاه ساكشن